Giriş

Botulinum toksin tip A (BoNT-A), serebral palsi gibi nörolojik durumlarda görülen fokal spastisiteyi geçici olarak azaltmak amacıyla yaygın şekilde kullanılan bir tedavi yöntemidir. Kas içine enjekte edilerek uygulanan bu tedavi, sinir-kas kavşağında asetilkolin salınımını engelleyerek geçici gevşeme sağlar. Ancak son yıllarda yapılan araştırmalar, botulinum toksininin sanıldığı kadar uzun dönem etkili olmadığını ve gereğinden sık uygulanmaması gerektiğini göstermektedir.

Etki Mekanizması ve Süresi

BoNT-A, sinir uçlarında asetilkolin salınımını inhibe ederek kas aktivitesini azaltır. Etkisi genellikle 3–5 gün içinde başlar, 10–14 gün arasında maksimuma ulaşır ve yaklaşık 3–6 ay sürer. Ancak uygulamanın başarısı, hedef kasın doğru belirlenmesi, uygun doz ve rehabilitasyon süreciyle doğrudan ilişkilidir.

Bilimsel Bulgular ve Etkinlik

Kısa dönem çalışmalar, BoNT-A uygulamasının fizik tedaviyle birlikte kullanıldığında 3 aya kadar süren spastisite azalması ve fonksiyonel iyileşme sağlayabildiğini göstermektedir. Bununla birlikte, 2025 yılında yayımlanan ve PMID 41042504 numarasıyla indekslenen bir çalışmada, üç yıl boyunca tekrarlayan uygulamaların kaba motor fonksiyon üzerinde ek bir iyileşme sağlamadığı bildirilmiştir. Bu bulgu, botulinum toksininin gereğinden sık uygulanmasının hem etkinlik hem de kas bütünlüğü açısından sınırlı fayda sağlayabileceğini göstermektedir.

Uygulama Sıklığı ve Endikasyonlar

Botulinum toksin uygulaması, yalnızca belirli kaslarda fonksiyonel veya ağrısal bir problem varsa yapılmalıdır. Yaygın spastisite tedavisinde veya kas kuvveti düşük bireylerde uygulanması önerilmez. Tedavi hedefleri net olmalı (örneğin; yürüme paternini düzeltmek, ağrıyı azaltmak, hijyen kolaylığı sağlamak) ve uygulama sıklığı en az 4–6 ay aralıklarla olmalıdır.

Rehabilitasyon ile Kombine Kullanım

BoNT-A uygulaması tek başına kalıcı bir tedavi değildir; yalnızca kısa süreli bir fırsat penceresi yaratır. Bu dönemde fizyoterapi, pozisyonlama, germe ve ortez kullanımı gibi destekleyici yöntemler tedavi etkinliğini belirgin biçimde artırır. Ayrıca su terapisi ve fonksiyonel elektrik stimülasyonu gibi tamamlayıcı yaklaşımlar da kas uzunluğunu korumada yardımcı olabilir.

Yan Etkiler ve Güvenlik

BoNT-A genel olarak güvenli kabul edilse de, yanlış doz veya uygulama hataları kas zayıflığı, lokal ağrı, morarma veya geçici fonksiyon kaybına yol açabilir. Ayrıca çocuklarda uzun dönem tekrarlayan uygulamaların kas dokusunda atrofiye neden olabileceği yönünde uyarılar bulunmaktadır (PMID 40983215). Bu nedenle uygulama deneyimli fizyoterapist ve hekim iş birliğiyle, bireyselleştirilmiş plan çerçevesinde yapılmalıdır.

Güncel Klinik Öneriler

BoNT-A, fizik tedavi ile birlikte kullanılmalıdır; tek başına etkisi sınırlıdır.
Uygulama öncesinde hedef kas seçimi ve doz belirlemesi dikkatle yapılmalıdır.
Aynı kasa tekrarlayan enjeksiyonlar arasında en az 4–6 ay olmalıdır.
Uzun dönem takiplerde kas hacmi ve tonus düzenli olarak değerlendirilmelidir.
Aileye, tedavinin geçici etkileri ve fizyoterapi sürecinin önemi açıklanmalıdır.

Sonuç

Botulinum toksin uygulamaları, doğru endikasyon ve uygun rehabilitasyon programıyla birleştirildiğinde faydalı bir tedavi seçeneğidir. Ancak güncel bilimsel kanıtlar, uygulamanın sanıldığı kadar kalıcı olmadığını ve tekrarlayan enjeksiyonların sınırlı fonksiyonel kazanç sağladığını göstermektedir. Bu nedenle tedavi planlaması multidisipliner yaklaşımla, çocuğun bireysel ihtiyaçları doğrultusunda yapılmalıdır.

Kaynakça

Fehlings D, et al. Three-year outcomes of repeated botulinum neurotoxin A injections in young children with spastic cerebral palsy. Dev Med Child Neurol. 2025. PMID: 41042504.
Otero-Luis I, et al. Effect of Botulinum Toxin Injections in the Treatment of Spasticity: Umbrella Review. Pharmaceuticals. 2024;17(3):310.
Brændvik SM, et al. Does botulinum neurotoxin A make walking easier in children with cerebral palsy? DMCN. 2025.
de Souza ME, et al. Effect of botulinum toxin type A combined with physical therapy in children with cerebral palsy: 3-month outcomes. 2024. PMID: 38797512.
Smith LR, et al. Muscle morphology after long-term botulinum toxin injections in cerebral palsy: Evidence of atrophy. Muscle Nerve. 2025. PMID: 40983215.

Güncellenme Tarihi: Ekim 2025
M. Turan ÇİĞDEM
Fizyoterapist - Bobath Terapist